انواع نمودار قیمت
در درس قبل دیدیم که تحلیل تکنیکال با دادههای گذشته کار میکند. نمودار قیمت این دادههای پراکنده را به تصویری فشرده و قابلخواندن تبدیل میکند. محور افقی معمولاً زمان و محور عمودی قیمت است. هر واحد زمانی یک «دوره» است؛ دوره میتواند کوتاه یا بلند باشد. اگر برای هر دوره قیمت آغازین، بیشترین، کمترین و پایانی ثبت شده باشد، همان داده را میتوان به شکلهای متفاوت نمایش داد. در بیشتر این شکلها دادهٔ اصلی عوض نمیشود؛ فقط بخش متفاوتی از آن برجسته میشود.
پیش از هر برداشت، نوع نمودار، طول دوره و مقیاس محور قیمت را بررسی کنید. تغییر هرکدام ظاهر حرکت را عوض میکند: نموداری که در دورههای بلند آرام دیده میشود، ممکن است در دورههای کوتاه پرنوسان باشد. نمودار علت حرکت یا مسیر آینده را بهتنهایی توضیح نمیدهد؛ فقط راهی منظم برای دیدن دادههای ثبتشده است.
نمایشهای پایه از دادهٔ یکسان
سه نمایش نخست معمولاً از دادههای خام هر دوره استفاده میکنند، اما مقدار اطلاعات قابلدیدن در آنها یکسان نیست.
نمودار خطی
نمودار خطی (Line Chart) معمولاً فقط قیمت پایانی هر دوره را با خط به نقطهٔ بعدی وصل میکند. این نمودار برای دیدن مسیر کلی قیمت، مقایسهٔ روندهای بلندتر و پیدا کردن ناحیههایی که قیمت بارها به آنها نزدیک شده، ساده و خلوت است.
در مقابل، نمودار خطی اطلاعات درون هر دوره را پنهان میکند. از روی آن نمیتوان فهمید قیمت در طول دوره تا چه حد بالا یا پایین رفته، یا قیمت آغازین کجا بوده است. بنابراین ممکن است دورهای با نوسان زیاد، در نمودار خطی آرام دیده شود.
نمودار میلهای اواچالسی
نمودار میلهای اواچالسی (OHLC Bar) چهار قیمت اصلی را نشان میدهد: قیمت آغازین (Open)، بیشترین (High)، کمترین (Low) و پایانی (Close). خط عمودی میله فاصلهٔ کمترین تا بیشترین قیمت است؛ زائدهٔ کوتاه سمت چپ، قیمت آغازین و زائدهٔ سمت راست، قیمت پایانی را نشان میدهد.
مزیت این نوع نمودار، نمایش فشرده و دقیق دامنهٔ حرکت هر دوره است. با این حال، وقتی تعداد دورهها زیاد شود، خواندن میلهها برای فرد مبتدی دشوارتر و نمودار شلوغتر میشود.
نمودار شمعی ژاپنی
نمودار شمعی ژاپنی (Candlestick Chart) همان چهار قیمت را با ظاهری تصویریتر نشان میدهد. بدنهٔ شمع فاصلهٔ میان قیمت آغازین و پایانی است و سایهها یا فتیلهها تا بیشترین و کمترین قیمت امتداد دارند. معمولاً برای دورهای که قیمت پایانی بالاتر از آغازین است یک رنگ و برای حالت مخالف رنگی دیگر به کار میرود، اما خود رنگها قراردادیاند.
اندازهٔ بدنه و سایهها باعث میشود دامنه و جهت حرکت هر دوره سریعتر دیده شود. با این حال، رنگ یک شمع یا شکل یک شمع بهتنهایی نتیجهای قطعی دربارهٔ حرکت بعدی نمیدهد. در درس بعد، ساختار و شیوهٔ خواندن شمعهای ژاپنی را با جزئیات بیشتری بررسی میکنیم.
در تصویر زیر، دادهٔ ساختگیِ یکسان در سه نمایش مختلف قرار گرفته تا تفاوتِ روش نمایش روشن شود.

در پنل خطی فقط قیمتهای پایانی به هم وصل شدهاند، اما در میلهها و شمعها دامنهٔ کامل حرکت هر دوره نیز دیده میشود. پس اگر یک جهش یا افت کوتاه در شمعها دیده شود ولی در نمودار خطی کمرنگ باشد، تناقضی وجود ندارد؛ نمودار خطی آن بخش از اطلاعات را نشان نمیدهد.
نمودارهای ویژه: هیکنآشی و نقطهوشکل
هیکنآشی (Heikin-Ashi) از نظر ظاهر شبیه نمودار شمعی است، اما قیمتهای خام را مستقیماً رسم نمیکند. قیمت پایانی هر شمع هیکنآشی از میانگین چهار قیمت همان دوره ساخته میشود و قیمت آغازین آن به شمع هیکنآشی قبلی وابسته است. حد بالا و پایین نیز از بیشینه و کمینهٔ مقادیر خام و محاسبهشده انتخاب میشوند.
نتیجه معمولاً شمعهایی هموارتر و پیوستهتر است؛ بنابراین دیدن حرکتهای جهتدار و مکثهای میان آنها آسانتر میشود. محدودیت مهم این است که قیمتهای آغازین و پایانی هیکنآشی لزوماً همان قیمتهای واقعی ثبتشده در آن دوره نیستند. برای بررسی قیمت دقیق، باید به نمودارهای خام مانند شمعی یا میلهای نیز توجه کرد.
نمودار نقطهوشکل (Point & Figure) رویکرد دیگری دارد. در این نمودار، زمان روی محور افقی با فاصلههای ثابت پیش نمیرود. ستونهای X افزایش و ستونهای O کاهش قیمت را بر پایهٔ خانههایی با اندازهٔ مشخص نشان میدهند. هر خانه نمایندهٔ مقدار معینی تغییر قیمت است، نه یک دورهٔ زمانی.
برای مثال، در یک دارایی فرضی اگر اندازهٔ هر خانه ۲ واحد و قاعدهٔ برگشت ۳ خانه باشد، برای آغاز ستون مخالف باید از انتهای ستون فعلی دستکم ۶ واحد حرکت در جهت مخالف رخ دهد. این روش نوسانهای کوچک را حذف و حرکتهای بزرگتر را برجسته میکند؛ اما زمان رخداد حرکت، مدت سکون و جزئیات دروندورهای را پنهان میسازد. اندازهٔ خانه و قاعدهٔ برگشت نیز ظاهر نمودار را تغییر میدهند.
مقیاس خطی و لگاریتمی
نامها ممکن است گمراهکننده باشند: نمودار خطی نوع نمایش داده است، اما مقیاس خطی (Linear Scale) روش فاصلهگذاری محور قیمت است. نمودار خطی، میلهای یا شمعی میتواند با مقیاس خطی یا لگاریتمی نمایش داده شود.
در مقیاس خطی، فاصلههای برابر روی محور قیمت نشاندهندهٔ تغییرهای واحدی برابرند. برای یک دارایی فرضی، حرکت از ۱۰ به ۲۰ و از ۱۰۰ به ۱۱۰ هر دو ۱۰ واحد تغییر دارند؛ پس در مقیاس خطی ارتفاعی برابر میگیرند. اما حرکت نخست ۱۰۰ درصد و حرکت دوم فقط ۱۰ درصد تغییر نسبی دارد.
در مقیاس لگاریتمی (Logarithmic Scale)، فاصلههای برابر بیانگر تغییرهای نسبتی برابر هستند. برای نمونه، حرکت از ۱۰ به ۲۰ و از ۱۰۰ به ۲۰۰، هر دو دوبرابر شدناند و ارتفاعی مشابه خواهند داشت.
تصویر زیر یک سری ساختگی با رشد درصدی تقریباً ثابت را در دو مقیاس مقایسه میکند.

در مقیاس خطی، رشد درصدی ثابت معمولاً بهمرور شیبدارتر دیده میشود؛ در مقیاس لگاریتمی همان حرکت میتواند نزدیک به یک خط مستقیم به نظر برسد. هیچکدام «صحیحتر» نیستند؛ هرکدام به پرسشی متفاوت پاسخ میدهند. مقیاس لگاریتمی فقط برای مقادیر مثبت قابلاستفاده است و نزدیک صفر میتواند خواندن نمودار را دشوار کند. برای مقایسهٔ تغییرهای واحدی در بازهای محدود، مقیاس خطی سادهتر است؛ برای بررسی تغییرهای نسبی در دامنهای بزرگ، مقیاس لگاریتمی دید بهتری میدهد.
انتخاب نمایش و خطاهای رایج
هیچ نموداری همیشه برتر از دیگری نیست. اگر هدف دیدن مسیر سادهٔ قیمت پایانی باشد، نمودار خطی معمولاً خواناتر است. اگر چهار قیمت هر دوره اهمیت داشته باشند، نمودار میلهای یا شمعی اطلاعات کاملتری میدهد. هیکنآشی برای دیدن حرکتهای هموار مفید است، اما باید در کنار نمودار خام خوانده شود. نقطهوشکل نیز زمانی مفید است که تمرکز بر مقدار حرکت قیمت باشد، نه گذر زمان.
خطاهای رایج در کار با نمودارها عبارتاند از:
- آرام دیدن نمودار خطی و فرض کردن اینکه درون دوره نوسانی رخ نداده است.
- تفسیر رنگ یک شمع یا یک الگوی منفرد بهعنوان نتیجهای قطعی.
- خواندن قیمتهای هیکنآشی بهعنوان قیمتهای واقعی ثبتشده.
- تغییر بازهٔ زمانی یا مقیاس نمودار و مقایسهٔ مستقیم ظاهر جدید با ظاهر قبلی.
- نادیده گرفتن اندازهٔ خانه و قاعدهٔ برگشت در نمودار نقطهوشکل.
- بیتوجهی به دادههای ناقص یا تعریف متفاوت دورههای زمانی.